विहंगमाचे भव्य थवे.....

विहंगमाचे भव्य थवे...

प्रबोधिनीत काम करणे आणि त्यातही पूर्व माध्यमिक विभागात काम करणे म्हणजे आयुष्य happening असते म्हणजे नेमके काय असते याचा पुरेपूर अनुभव घेत आहे.

सायकल सहल , किल्ले दर्शन, heritage walk,विज्ञान दिन, अभिव्यक्ती सादरीकरण , ज्यात नाट्य, संगीत यांचा संगम असं बरंच काही माझ्या आजूबाजूला घडत असतंं आणि उत्तम श्रोत्याच्या भूमिकेत जात, मी त्या सर्व बाबींचे, घटनांचे वृत्त कानात साठवत जाते.

 भारी! हे मुलांना अनुभवायला मिळत आहे; तेही एकाच शैक्षणिक वर्षात याचे समाधान, त्यामागे असणाऱ्या व्यवस्थापनाविषयीचा अभिमान आणि उत्तम गटकार्याचा आनंद ...हे सगळेच पाहूणंं  साठवत आहे.

पण नशीब जरा अजून बलवत्तर....अनुभूती  घेण्याची पण संधी मिळाली.

निमित्त 'पक्षी निरीक्षण'....
आयुष्यात MSc Zoology केले खरे, पण...college lifeच्या पक्षी निरीक्षणाव्यतिरिक्त खरे पक्षी निरीक्षण करण्याचा हा अनुभव काही गाठीस बांधता आला नाही.

चिमणी भुर्र... कावळा भुर्र.... कोकीळ भुर्र....बुलबुल आणि साळुंकी यांना खेळात भुर्र केल्यानंतर आता कोणाला बोलावयाचे असा मोठा प्रश्न माझ्या पुढे नेहमी उभा राहायचा....आवाजामुळे गानकोकिळा ही उपहासात्मक बिरुदावली आणि पु. लं.चे किमान दहा वेळा ऐकलेले  'पाळीव प्राणी' मधील 'पक्षी वर्णन' या व्यतिरिक्त ह्या झोळीत काहीच नव्हते. 
पण शिवराजदादाच्या, भिगवण येथे वास्तव्यास आलेल्या फ्लेमिंगो पक्ष्यांना जरा भेट देऊन येऊ या आग्रहामुळे पक्षी निरीक्षण कशाशी खातात हे नेमकेपणाने समजले. 

बर ..तसा हा अध्याय फक्त फ्लेमिंगो पक्षी बघणे इथपर्यंत मर्यादित रहात नाही.

तर हा अध्याय म्हणजे अभ्याससहलोध्याय:!

आमचे 'श्रीभगवान' म्हणजे 'शिवराजदादा उवाच'....
'अभ्यास सहलीची एक प्रणाली असते....' 
मी 'अर्जुन'....जरा जास्त होईल....त्या युद्धाच्या वेळी अनेक उपस्थित सैनिकांपैकी एक.....ही प्रणाली समजून घेण्याच्या तयारीत....

पहिली दशा...पूर्वतयारी तांत्रिक पण आणि मानसिक पण....तांत्रिक तयारी  माहिती असते, पण मानसिक तयारी म्हणजे विद्यार्थ्यांना या सहलीत नेमके काय करायचे आहे याचे प्रशिक्षण देणे. मुलांचा focus प्रयत्नपूर्वक विस्तृत आणि एकाग्र बनविणे.

सहलीची तारीख ३ मार्च २०१९, आदल्या दिवशी पर्यावरणतज्ञ, नेहमीच शाळेच्या हाकेला 'ओ' देणारे श्री. उमेश वाघेला यांचे व्याख्यान. 'amazing birds' या विषयावर....
पहिलीच slide पक्षी कोणाला म्हणायचे?...आणि सहावीची मुले 'ज्ञानरचनावाद' या संकल्पनेच्या आधारावर पक्ष्यांची व्याख्या करू लागले....अरे इतके दिवस 'आकाशात उडणारा पक्षी' इथपर्यंत सीमित  असलेली माहिती, दोन पायांचा, पंख असणारा, अंडज, उष्ण रक्ताचा, पाठीचा कणा असणारा तो पक्षी ह्या व्याख्येपर्यंत येऊन पोहोचली. निसर्गाच्या सहाय्याने विज्ञान एवढे मनोरंजकरित्या पोहचवता येते हा या process मध्ये मला मिळालेला धडा...

मग एकामागून एक, रंगीबेरंगी, लहान, मोठा आकार असलेली, चोचीचे तर तुफान आकार आणि प्रकार असलेले पक्षी मुलांच्या उत्साहाबरोबर, कुतुहलाबरोबर एका मागून एक प्रोजेक्टरवर सरकू लागले. व्यवसायाने  architect असलेले उमेश सर पक्ष्यांची रंगसंगती आणि रचना, त्यामागचे कारण सांगण्यात इतके हरखून गेले  होते की पक्षी निरीक्षण सहल आजच झाली की काय असा अनुभव मला नक्कीच आला.

दुसरी दशा...तांत्रिकता...मी हा अनुभव पण पहिल्यांदाच घेत होते. अनुमती पत्र घेणे, विद्यार्थी यादी, परवानगी पत्र, प्रथमोपचार पेटी हे नेहमीचे झाले. त्यात additional touch जाणवला जेव्हा शिवराजदादाने त्यासाठी खास घेतलेली दुर्बीण आणि पक्षी निरीक्षण विषयाशी संबंधित पुस्तके घेतली....मी जरा दोन मिनिट स्तब्ध झाले....४० मुले आता कसली पुस्तके वाचणार? असो....

बरोबर शंभूसर आणि दादाच्या बरोबर अनेक सहलींना उपस्थिती नोंदवण्यात धन्यता मानणारी वृषाली....हक्काची एकदम....सवयीप्रमाणे सगळ्यांंसाठी डबा घेऊन आली होती. फोटो session छंद असावा असे जाणवावे एवढे छान photo काढले.

अभिषेकला बरोबर घेतलेच होते...आमचे राजे सुद्धा दुर्बीण वगैरे घेऊन जय्यत तयारीत दिसले. त्याचा उत्साह बघून hushh.... झाले. आपण आई बरोबर नाही ही सूचना त्यांच्यासाठी होतीच ....

तिसरी दशा....उपस्थिती नोंदवून झाली आणि माझ्या सहावीच्या चिमण्या गाडीत बसू लागल्या....मुलांना कोणताच पक्षी सूट होईना उपमा देण्यास... त्यामुळे जरा आवरते घेते...
भिगवण....करमाळ्याच्या जवळ....माहेरचा रस्ता धरला त्याचा थोडासा वेगळाच आनंद..एक पुसटशी किनार...ही किनार आईच्या आलेल्या फोनमुळे जरा गडद झाली ...

आमच्या फौजेपैकी पक्षिमित्र कोण ? याचे उत्तर म्हणजे म्हात्रे पुलाच्या इथे आम्हाला  येऊन मिळालेले किरण पुरंदरे....संजय दृष्टी लाभलेले ....संजय उवाच या भूमिकेत....त्यांची गाडीतील entry म्हणजे आधी tripod stand आले...त्यांच्या मागून गोलाकार टोपी घातलेले, हातात Spotting Scope ची bag घेतलेले....गेली ४० वर्षे हे काम करत आहे असे सांगताना स्वतः मात्र चाळीशीचे वाटणारे असे गृहस्थ....त्यांचे  पहिलेच वाक्य...मला 'किका'....म्हणजे किरण काका  म्हणा. 'किका ' जणू काही एका पक्ष्याचेच नाव....'त्याला पाहिजे जातीचे येरा गबाळ्याचे काम नोहे!' असे त्या क्षणी नक्कीच वाटले आणि त्यावर शिक्कामोर्तब झाला तो म्हणजे त्यांची दाहीदिशा स्वछंदपणे फिरणारी sign बघून....स्वाक्षरी खरेच माणसाचे रूप सांगते हे मिथ्या नव्हे....

मुलांच्या आपापसातील गप्पा आता पक्षी मित्र किका बरोबर सूरू झाल्या.... आणि मग -४०  डिग्री ते 50 डिग्री सेल्सिअस पर्यंत आढळणारे, माउंट everest च्या उंचीवरून विहार करणारे, वेगवेगळ्या देशात असणारे, आणि सगळ्यात लहान ते सगळ्यात महान अशा सर्व पक्ष्यांची आमच्या गाडीत नव्याने entry झाली. By that time दादाने आणलेली पुस्तके मुलांनी अतिशय समरसतेने चाळली आणि मला खोटे ठरवले गेले. स्थलांतर म्हणजे काय हे तर विद्यार्थी विसरूच शकणार नाहीत.

चौथी दशा....त्यांची शोधक नजर तळ्याचा काठ शोधत होती....चेहऱ्यावरील हावभाव म्हणजे असे की आजही, ते, तो पक्षी किती कुतूहलाने पहात आहेत आणि अभ्यासपूर्वक माहिती देत आहेत याचे साक्षीदार होते. त्यांचे विद्यार्थ्यांना टप्प्याटप्प्याने पुढे घेऊन जाणे, आवाज करू नका सांगणे....४० मुलांना Spotting scope मध्ये बघताना तेच वर्णन ४० वेळा न थकता सांगणे. हे सगळेच एका devotee चे लक्षण होते....

पक्ष्याचा काळापांढरा रंग सुद्धा किती आकर्षक वाटू शकतो हे या event मध्येच कळते. चक्रवाक चा पिवळा रंग, पिवळा धमक म्हणायचा, की सूर्याचा पिवळा, केशरी की त्यांचे एकत्रीकरण, की आंबा म्हणायचा....आंबा रंग म्हणताना पण पायरी, की हापूस....शोधकाची नजर, प्रश्न पडल्याखेरीज perfection गाठू शकत नाही हेच खरे....

पाटसच्या तलावालगत आमचा पहिला तळ पडला....आणि पहिला टिपला गेला तो हा चक्रवाक....

पहिल्याचेच एवढे dissection, analysis...खूप वर्षांनी असा विज्ञान तास नजर आणि कान तयार ठेऊन attend केला.

माणसाच्या स्वभावाचे मला खरंच अप्रूप वाटते....टिटवीचे ओरडणे ऐकून दार बंद करून घेणाऱ्या माणसांच्या राज्यातले आपण! पण या सहलीत मात्र तिच्या आवाजाचा वेध घेत तिची लाल चोच बघण्यासाठी दहा वेळा तिच्याकडे नजरेला नजर देत होतो....डोंबारी, पिपेट, त्यांच्या जोड्या सांगताना तर चिमणीच्या आकाराचे हे पक्षी....इटुुकले पिटुकले उड्या मारत होते...काय काय वर्णन करावे, नदीसुरय ची पंखांची फडफड करत नदीत सूर मारणे, शेकाट्याचे लांब लांब गुलाबीसर पाय, चक्रांगाची चोच, रेड ibis च्या माथ्यावरचा कुंकवाचा टिळा, पंकजची लांब चोच, इवल्याशा कवड्या गप्पीचा काळाभडक तरिही आकर्षक रंग, Black beauty म्हणून आमच्या गप्पात गौरविलेला काळा शराटी, शेपटीवर उलट्या आकाराचा V असलेला कोतवाल, अडकित्ता आकाराची चोच असलेला अडकित्ता, विचित्र आवाज करणारे गलचा थवा, पाखुर्डी, मत्स्य गरुड, स्वतःची शेपूट लयबद्ध हलविणारा ससाणा सारखा दिसणारा कापशी, आपल्याला locate करायला आलेल्या पाहुण्यांना हुलकावणी देणारा, खरंच वेडा म्हणावे असे वाटणारा, रंगीत मुखाचा वेडा राघू, की मला बघायला आले आहेत तर आता त्यांनी माझे portrait काढावे या आशेने सुमारे अर्धा तास निश्चल राहिलेला नकल्या खाटिक.....कोणाकोणाचे आणि किती वर्णन करू....

माझ्या चिमणी भुर्र च्या खेळात आज अनेक नव्या सवंगड्यांची भर पडली होती.....

अहो ..पण हा घाट ज्यासाठी घातला तो फ्लेमिंगो....अहो तो तर मानाचा....त्याचे स्थान वेगळे.... त्याचा रुबाब वेगळा...त्याची लय, गती....सारेच निराळे....आपल्याला भेटायला आलेले आहेत हे प्रवासी....त्यांना निराश नाही करायचे....

त्यांच्या लकबी अशा आणि त्या वर्णन करणारे आमचे किका...म्हणजे हा पांढराशुभ्र फ्लेमिंगो, गुलाबी पायांचा, एकाच पायावर ऐटीत उभा राहिलेला, प्रत्येक काठाशी, छोट्या छोट्या बेटावर आपल्या थव्यात असणारे, काही पोहणारे, काही चालणारे, किका च्या भाषेत परेड....काही विहार करणारे....विहार तर कसा....अगदी सरळ रेषा ओढावी अशी शरीराची ठेवण, चोचीपासून शेपटापर्यंत, बांधा आखूड, आणि एका लयीत पंखांची  फडफड....बघा माझे रूप...या पंखांवरील तपकिरी रंगाची नक्षी आणि त्याखालील गुलाबी रंगाचा पट्टा....अहाहा! आणि या रुपात माझे आकाशाकडे झेप घेणे आणि जमिनीवर उतरणे....छे! 'अवतरणे'....

माझ्या मानेची स्थिती तर....ती जेव्हा पाण्याच्या आत जाई तेव्हा बघणाऱ्याला पाण्याचा स्पर्श होत आहे की काय असा अनुभव मिळावा.....माझी मान मी पाठीवर टाकून कशी विश्रांती घेत असतो हे सांगताना तर किका almost त्यांची मान आता पाठीवर टाकत आहेत की काय असे वाटले....(एवढे किका चे त्या फ्लेमिंगो शी तादात्म्य घडून आलेले.)..hope so आज तुमचा दिवस स्वच्छंद ठरला....मी तुम्हाला निराश नाही केले असेच तो फ्लेमिंगो जणू सांगत होता....

माझ्या चिमण्यांना देखील त्यांची पिसे मिळाली.....पक्ष्यांचे अप्रूप मुलांच्या डोळ्यात उतरले होते. 
जेवणंं झाली होती....उनही होते....हातात लेखणी आणि कागद, पक्ष्यांचे वर्णन पटापट लिहून घेण्यासाठी आत्मसात केलेली चौकस बुद्धी, थोडासा शीण, तहानेने घशाला पडलेली कोरड....आणि पक्ष्यांशी होणारी नजरभेट यात ही मुले श्रांत झाली होती. पण फ्लेमिंगो ४०००० किमी जातात हे माहित असल्यामुळे हे विद्यार्थी यावेळेस तक्रारीच्या सुरात नव्हते.....पाटातून वाहणाऱ्या थंडगार पाण्याने प्रत्येकाच्या जीवाला जरा विश्रांत केले. 

प्रत्येकजण ज्याच्या त्याच्या पातळीवर स्थिरावला गेला......हे स्थिरावणे नवीन भरारी घेण्यासाठी साठवून ठेवले गेले....

सहल माझ्या दृष्टीने सफल झाली होती...

पण पुन्हा श्रीभगवान उवाच.....उजळणी नाही झाली तर....ह्यापैकी झोळीत किती पडणार....मग घेतली प्रश्नमंजुषा....पूर्वतयारी पासून ते शेवटचा पक्षी इथपर्यंत प्रश्नावली instant ready.....पाठपुरावा करणे यासी ऐसे नाव......

एक प्रत्यक्ष साक्षीदार, जबाबदारी मिळालेला सदस्य, विज्ञान शिक्षक, सहप्रवासी, विद्यार्थी अशा अनेक भूमिकांमधून या सहलीत उपस्थिती नोंदविली आणि सरतेशेवटी या अध्यायातून आमचा आशय समृद्ध झाला.....आता पक्षी उडताना बघताना माझी नजर त्याच्या असण्याचा नक्कीच वेध घेईल .....
श्री विहन्गार्पणमस्तु!!!

स्मिता प्रवीण माने 
अध्यापिका
ज्ञान प्रबोधिनी, निगडी केंद्र